De natuur zet vrolijk overal plantjes neer. Zonder rekening te houden met je tuinontwerp. Hagen, paden en zichtlijnen maken een natuurlijke tuin minder rommelig.
Het lijkt wel kermis
Bij mij mag de natuur mee-tuinieren. Mijn tuin is een feest, en de natuur mag gasten introduceren. Ik laat spontaan opgekomen planten in eerste instantie lekker hun gang gaan. En ik heb rommelhoekjes voor torretjes en egels. Maar soms zie ik mensen kijken met een blik van: ‘Kijk nou, wat een onkruid. Het lijkt wel kermis!’
De moeilijkheid van een natuurlijke tuin is dat de natuur vrolijk plantjes neerzet waar het haar uitkomt. Of die plantjes in een tuinontwerp passen, dat boeit haar niet zo. En stiekem, heel eerlijk gezegd, denk ik weleens: als je tuin een feest is, waarom zou een goeie kermis dan niet op z’n plaats zijn? Maar het is nu eenmaal zo dat veel mensen zich prettiger voelen in een geordende omgeving dan in chaos.
Structuur geeft een gevoel van veiligheid
De afkeer van rommeligheid heeft te maken met de manier waarop onze hersens in elkaar zitten. In een rommelige omgeving kost het onze hersenen meer moeite om overzicht te houden. Daardoor blijven we onbewust alerter dan in een geordende omgeving. Orde en overzicht voelt veiliger, dan krijgen je hersens rust. Dus vroeg ik me af: wat kan ik doen om een natuurlijke tuin overzichtelijk, prettig en mooi te maken, maar toch te kunnen blijven ‘rommelen’? Het antwoord: geef hersens rust, breng structuur aan.
Structuur geeft orde, overzicht en een gevoel van veiligheid. In de tuin ontstaat structuur door de manier waarop je de onderdelen van de tuin met elkaar laat samenhangen. Tuinen bestaan vaak uit meerdere deelgebiedjes die verschillende doelen dienen. Denk aan een zithoek, een vijver, bloemenborders of bloemenweide, een solitaire blikvanger, de speelhoek voor de kinderen of een parkeervak voor de auto.
Hoe de deelgebiedjes in een tuin met elkaar verbonden of juist van elkaar gescheiden zijn, kun je zichtbaar maken. De samenhang kun je laten zien met hagen, paden (bestrating) en zichtlijnen. Hagen scheppen kaders. Paden geven richting. En zichtlijnen vangen je blik. Als de structuur eenmaal een rustig beeld geeft, mag het daarbinnen best een beetje rommelig zijn. Binnen strakke kaders valt een beetje rommeligheid namelijk veel minder op.
Hagen scheppen kaders
Hagen zijn bomen of struiken die in een lijn zijn aangeplant. Strakke, groene lijnen geven duidelijke grenzen aan. Binnen die grenzen mogen planten dan best een beetje door elkaar groeien.
Een bloemenweide zonder haag wordt bijvoorbeeld gezien als een ontploft gazon. Een bloemenweide die omzoomd wordt door een strakke haag, wordt gezien als een speelse bloemenweide. Zelfs al maai je maar twee keer per jaar.
In onze tuin staat een ligusterhaag, die heel mooi kan bloeien. Hiervan profiteren zweefvliegen, bijen en vlinders. Toegegeven, om deze haag te laten bloeien moet hij wel eerst kunnen uitgroeien. Hij oogt dan tijdelijk een beetje slordig. Maar wie de geur van de liguster ruikt en de vlinders ziet, begrijpt meteen waarom ik de bloemetjes buiten zet. En het is maar voor even. Want na de bloei knip ik de haag gewoon weer strak. Je kunt met structuur dus ook een beetje spelen.
Tip
Vaak zie ik hagen die van onderen kaal zijn. Dat komt door gebrek aan licht. Snoei een haag trapeziumvormig: aan de onderkant breder dan bovenin. Het zonlicht bereikt dan makkelijker de onderste takken en bladeren. Hierdoor blijft de heg ook laag bij de grond groen en vol. Dieren die een veilige plek op de grond zoeken zijn hier blij mee.
Paden geven richting
Paden zetten je met de neus de goede kant op. Ze zijn er om van het ene onderdeel van de tuin naar het andere te komen. Of om nieuwsgierig te maken. Wat zou er verderop langs het pad te zien zijn?
Paden kunnen strak en recht zijn, of kronkelend, met bochten. Rechte paden sturen je recht op je doel af. Geen twijfel over mogelijk: dit pad gaat naar de voordeur.
Kronkelende paden zijn spannend. Wat zou er om het hoekje zijn? Paden kunnen dus ook een onderdeel van je tuinbeleving zijn.
Ga je paden aanleggen, bestraat dan vooral de plekken waar je veel loopt. Of zit. En bestraat daarbuiten zo min mogelijk. De natuur tuiniert namelijk overal, ook in de voegen tussen stenen. Hier gaan planten groeien. Loop je er veel overheen, dan loop je ze stuk. Maar als je er weinig komt, dan gaan al die plantjes groeien.
Een groot aantal voegen brengt je uren werk aan voegen krabben. Daarom kan het handig zijn om eerst een poosje paden te strimmen. Blijkt dat je vaak dezelfde routes loopt, dan kun je die altijd nog bestraten.
Voor ons werkt strimmen zo goed dat we nog maar een heel klein deel van de tuin bestraat hebben. Het beheer van de paden is met de strimmer een klusje van nog geen kwartier. En willen we iets in de tuin veranderen, bijvoorbeeld omdat er ineens vlak naast het pad een egel blijkt te wonen? Dan maaien we het pad gewoon een meter verderop.
Zichtlijnen vangen je blik
Een zichtlijn is een rechte, denkbeeldige lijn waarlangs je kunt kijken. Er staan geen dingen in de weg van de richting waarin je kijkt. Zichtlijnen kunnen heel mooi werken in een tuin waarin je de aandacht wilt vestigen op een bepaalde plek of object. Zoals deze poort, die zicht biedt op een beeld dat erachter staat. De zichtlijn vestigt hier de aandacht op iets dat je wil laten zien.
Een zichtlijn kan ook onbedoeld de aandacht vestigen op iets wat je liever juist niet wil zien. Zoals de vuilnisbakken van de buren, waar je vanaf je terras precies zicht op hebt. Of misschien wil je een buitendouche maken. Dan wil je geen zichtlijn naar het raam op de eerste verdieping van de buren. Jij kunt dan de buren zien, maar de buren jou ook.
In dat geval kun je in de zichtlijn een zichtblokkade opwerpen. Dat kan met een haag. Moet de blokkade hoger zijn? Plant dan een paar leibomen. Die kun je zien als een haag op pootjes. Je kunt ook een zorgvuldig geplaatste struik of boom in de zichtlijn zetten. Dat oogt natuurlijker.
Structuur laat zien dat er over de tuin is nagedacht
Structuur geeft een gevoel van veiligheid en rust. Maar er gebeurt nog iets. Hagen, paden en zichtlijnen vertellen de toeschouwer dat er over de tuin is nagedacht. En als er een visie achter een tuin zit, dan wordt een beetje rommeligheid makkelijker geaccepteerd.
Omdat de buren weten dat ik de ligusterhaag in principe strak houd, vinden ze het geen probleem als hij in het voorjaar bloeit. Maar als ik de liguster ongestoord z’n gang laat gaan, dan komen mensen vragen wanneer ik van plan ben om die heg eens een keer goed aan te pakken.
Op vergelijkbare manier oogt een door gras overwoekerd pad verslonsd. Terwijl afgebakende gemaaide banen laten zien dat het gras gewoon de bedoeling is.
Kijk naar wat dieren zoeken
Ga je aan de gang met hagen, paden en zichtlijnen? Dan kun je je mede laten leiden door de dieren in je tuin. Bijen, vlinders, egels en vogels zijn allemaal gasten op je tuinfeest. Zitten er veel vogels in de tuin? Dan biedt een hoge haag veel goede nestplaatsen. Kom je op zanderige plekken zandbijen tegen? Bedenk dan of het pad dan uitgerekend dáár moet liggen. Zijn er aanwijzingen dat egels je tuin gevonden hebben? Laat takkenhopen en bladeren liggen op een plek die niet in een zichtlijn ligt. Als je goed kijkt wie er graag in je tuin komen, dan ontstaat de structuur van je tuin vaak vanzelf. En als je weet wat dieren prettig vinden en wat mensen prettig vinden, dan hoef je niet te kiezen. Dan kun je een tuin maken die voor allebei werkt.
Handig om te weten
Hagen kunnen uit één en dezelfde soort struiken bestaan, of uit meerdere soorten door elkaar. Dan is het een gemengde haag. Hagen kunnen bladverliezend zijn, of wintergroen. Geschikt voor zand- of voor kleigrond. Voor zon of (half-)schaduw. Laagblijvend of snelgroeiend. Voor bijna iedere toepassing is er een geschikte haag te vinden. Laat je inspireren bij een goed plantencentrum. Of vraag het mij.
